COVID-19: κλίνες ΜΕΘ και προσωπικό

Τα δεδομένα καλύπτουν την περίοδο έως 1/7/2022. Η ανάλυση σταματά εκεί, επειδή στη συνέχεια η Ελλάδα πέρασε σε εβδομαδιαία και συγκεντρωτική αναφορά, που δεν συγκρίνεται με τα προηγούμενα.

Η ανάλυση των θανάτων σε σχέση με τον εμβολιασμό αφήνει την Ελλάδα ανεξήγητη: έχει κάλυψη 60+ ουσιαστικά ίδια με της Γαλλίας, αλλά τριπλάσια μετα-εμβολιαστική θνησιμότητα. Η σελίδα αυτή εξετάζει την πρώτη υποψήφια εξήγηση, τις υποδομές εντατικής θεραπείας, με στοιχεία της Eurostat, κρατώντας τη Γαλλία ως χώρα αναφοράς.

Κλίνες

Το αποτέλεσμα δεν είναι αυτό που περιμένει κανείς: σε κλίνες ΜΕΘ ανά 100.000 κατοίκους, όπως τις δηλώνει κάθε χώρα στη Eurostat, η Ελλάδα (28,1) βρίσκεται κοντά στη Γαλλία (32,4) και πολύ πάνω από την Ιταλία (13,4), την Κροατία (11,7), τη Σουηδία (6,8), την Ολλανδία (6,6) και την Ιρλανδία (6,5). Για την Ολλανδία η τιμή αφορά μόνο κλίνες ενηλίκων, τις μόνες που δηλώνει.

Στην κορυφή του γραφήματος βρίσκεται η Βουλγαρία, με 34,3 κλίνες ανά 100.000 κατοίκους, περισσότερες και από τη Γαλλία. Είναι η χώρα με τους περισσότερους θανάτους όλου του δείγματος, 5.362 ανά εκατομμύριο έναντι 2.902 της Ελλάδας. Το πρώτο αυτό γράφημα δηλαδή περιέχει ήδη μια ανεξάρτητη ένδειξη ότι ο αριθμός των κλινών δεν είναι από μόνος του η απάντηση· και όπως θα φανεί παρακάτω, η Βουλγαρία μοιράζεται με την Ελλάδα και τη χαμηλότερη αναλογία νοσηλευτών ανά κλίνη του δείγματος.

Το νούμερο αυτό όμως δεν αντέχει έλεγχο πραγματικότητας. Οι επίσημες ελληνικές πηγές δίνουν πολύ μικρότερα μεγέθη για την ίδια περίοδο: 565 κλίνες ΜΕΘ στην αρχή της κρίσης, 1.143 τον Νοέμβριο του 2020, γύρω στις 1.650 στα τέλη του 2021, δηλαδή 5,4, 11,0 και 15,8 ανά 100.000 κατοίκους, έναντι 27,3 που δηλώνει η Eurostat για το 2020.

Η διαφορά εξηγείται. Από τις 2.890 κλίνες της Eurostat για το 2020, οι 679 είναι νεογνικές και οι 73 παιδιατρικές (άσχετες με τη νοσηλεία ενηλίκων για COVID) και άλλες 188 είναι μονάδες αυξημένης φροντίδας. Μένουν 1.950 κλίνες «κρίσιμης φροντίδας ενηλίκων», που εξακολουθούν να είναι 1,7 φορές το επίσημο 1.143. Το υπόλοιπο χάσμα είναι ότι η Eurostat μετρά καταγεγραμμένες κλίνες σε όλη τη χώρα μαζί με τον ιδιωτικό τομέα, ενώ τα υπουργικά νούμερα αφορούν τη δυναμικότητα του ΕΣΥ που ήταν σε λειτουργία.

Το ίδιο ισχύει όμως και για τη Γαλλία, και μάλιστα εντονότερα. Οι εθνικές γαλλικές πηγές δίνουν 5.415 κλίνες réanimation πριν από την πανδημία και 9.860 στην κορύφωση του πρώτου κύματος, έναντι 22.261 που δηλώνει η Eurostat. Ο πίνακας δείχνει τι μένει όταν χρησιμοποιηθούν τα λειτουργικά μεγέθη και για τις δύο χώρες.

Απόλυτος αριθμός κλινών· σε παρένθεση ανά 100.000 κατοίκους.

Το αποτέλεσμα αλλάζει τα μεγέθη αλλά όχι το συμπέρασμα· το ενισχύει. Η Ελλάδα ξεκίνησε από χαμηλότερη βάση (5,4 έναντι 8,3 κλίνες ανά 100.000), αλλά στην κορύφωση της κρίσης οι δύο χώρες είχαν ουσιαστικά την ίδια δυναμικότητα ΜΕΘ ανά κάτοικο: 15,8 η Ελλάδα, 15,1 η Γαλλία. Και οι δύο έφτασαν εκεί με τον ίδιο τρόπο, μετατρέποντας χειρουργεία, ανανήψεις και άλλες μονάδες· η γαλλική μελέτη το αναφέρει ρητά για τις 4.806 πρόσθετες κλίνες της.

Άρα το ερώτημα «είχε η Ελλάδα λιγότερες κλίνες;» δεν δίνει την εξήγηση της διαφοράς, ούτε με τα καταγεγραμμένα στοιχεία της Eurostat ούτε με τα λειτουργικά μεγέθη. Αν υπάρχει τομή ανάμεσα στην ελληνική επίδοση και στη γαλλική αναφορά, πρέπει να αναζητηθεί αλλού: στο προσωπικό που θα στήριζε αυτές τις κλίνες στην πράξη.

Τεκμηρίωση: κλίνες ΜΕΘ Ελλάδα (covid19.gov.gr, Υπ. Υγείας 11/2020, OT.gr) · κλίνες ΜΕΘ Γαλλία (PMC 7534597, PMC 8069631).

Προσωπικό

Στο προσωπικό όμως η εικόνα αντιστρέφεται πλήρως. Με 338 νοσηλευτές ανά 100.000 κατοίκους η Ελλάδα είναι τελευταία στο δείγμα, κάτω και από τη Βουλγαρία (421), την Ιταλία (626), την Κροατία (701) και τη Ρουμανία (772), και στο ένα τέταρτο της Ιρλανδίας (1.280), της Γαλλίας (1.134), της Ολλανδίας (1.108) και της Σουηδίας (1.085). Σημείωση: η Γαλλία δηλώνει στη Eurostat «επαγγελματικά ενεργούς» νοσηλευτές ενώ οι υπόλοιπες «σε άσκηση», κατηγορία ελαφρώς ευρύτερη.

Μια κλίνη ΜΕΘ χωρίς νοσηλευτή είναι κλίνη μόνο στα χαρτιά. Η αναλογία νοσηλευτών ανά κλίνη ΜΕΘ συνδυάζει τα δύο προηγούμενα γραφήματα και δείχνει το μέγεθος της διαφοράς: Ελλάδα 12, Βουλγαρία 12, Γαλλία 35, Ιταλία 47, Κροατία 60, Σουηδία 160, Ολλανδία 169, Ιρλανδία 196. Η σύγκριση με τη Γαλλία είναι η καθαρότερη: παρόμοιος αριθμός λειτουργικών κλινών στην κορύφωση της κρίσης, αλλά πολύ μεγαλύτερη δεξαμενή νοσηλευτικού προσωπικού για να τις στηρίξει. Και οι δύο χώρες που στα γραφήματα των θανάτων ακολουθούν την Ελλάδα μέχρι το 2021 και μετά ξεφεύγουν, η Ολλανδία και η Ιρλανδία, έχουν δεκαπλάσια στελέχωση ανά κλίνη.

Η αλυσίδα: κρούσμα → νοσηλεία → ΜΕΘ → θάνατος

Οι κλίνες και το προσωπικό είναι δομικά μεγέθη. Το τι έγινε στην πράξη φαίνεται καλύτερα αν παρακολουθήσουμε ολόκληρη την αλυσίδα, για την περίοδο μετά τον εμβολιασμό. Συγκρίνονται μόνο οι χώρες που δηλώνουν εισαγωγές (και όχι πληρότητα) τόσο για νοσοκομείο όσο και για ΜΕΘ.

Ο πίνακας ταξινομείται με κλικ στον τίτλο κάθε στήλης.

Οι τέσσερις πρώτες στήλες είναι ποσοστά επί του πληθυσμού, ταξινομημένες κατά το εύρος της νοσηλείας. Η Ελλάδα νοσηλεύει το μεγαλύτερο ποσοστό πληθυσμού του δείγματος, διπλάσιο της Γαλλίας και σχεδόν τετραπλάσιο της Ολλανδίας, και έχει τους περισσότερους θανάτους, τριπλάσιους της Γαλλίας. Προωθεί όμως σε ΜΕΘ μόλις το 7,7% των νοσηλευομένων έναντι 14,7% της Γαλλίας, δηλαδή τη μισή κλιμάκωση, παρότι στην κορύφωση της κρίσης οι δύο χώρες είχαν σχεδόν ίδιες κλίνες ΜΕΘ ανά κάτοικο.

Η στήλη «θάνατοι ανά 100 νοσηλείες» θέλει προσοχή στην ανάγνωση. Δεν μετράει πόσοι πέθαναν αλλά πόσο θανατηφόρα ήταν η μέση νοσηλεία, και εξαρτάται καθοριστικά από το ποιους εισάγει κάθε χώρα. Η Ιταλία, με λογικά κριτήρια εισαγωγής, νοσηλεύει τους λιγότερους από τις τέσσερις μεγάλες χώρες του πίνακα (0,35% του πληθυσμού): λιγότερες νοσηλείες σημαίνει βαρύτερα περιστατικά, άρα εύλογα περισσότεροι θάνατοι ανά νοσηλεία. Το 19,6% της Ιταλίας δεν είναι ένδειξη κακής περίθαλψης, είναι αναμενόμενο αποτέλεσμα της επιλεκτικότητας.

Η σχέση αυτή φαίνεται καθαρά στις τρεις χώρες με συγκρίσιμη λογική εισαγωγών: Γαλλία 0,47% του πληθυσμού και 11,7 θάνατοι ανά 100 νοσηλείες, Ισπανία 0,42% και 13,9, Ιταλία 0,35% και 19,6. Η συσχέτιση είναι σχεδόν τέλεια (r = -0,99). Με αυτή τη λογική η Ελλάδα, που νοσηλεύει δύο έως τρεις φορές ευρύτερα από όλες τους, θα περίμενε κανείς να έχει τη χαμηλότερη θνητότητα ανά νοσηλεία του πίνακα. Αντί γι' αυτό έχει τη δεύτερη υψηλότερη. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η βασική ένδειξη υπέρ της υποστελέχωσης.

Στο ευρύτερο δείγμα η απλή σχέση δεν ισχύει, και οι δύο εξαιρέσεις είναι ακριβώς αντίθετες μεταξύ τους. Η Ολλανδία νοσηλεύει τις λιγότερες απ' όλες (0,24% του πληθυσμού), άρα εισάγει τα βαρύτερα περιστατικά, και όμως χάνει μόλις 11,4 ανά 100 νοσηλείες. Η Ελλάδα κάνει το ακριβώς αντίστροφο: νοσηλεύει τους περισσότερους, άρα και ελαφρύτερα περιστατικά, και χάνει 17,7. Οι δύο χώρες βρίσκονται στα δύο άκρα του ίδιου άξονα.

Το ίδιο φαίνεται και χωρίς καθόλου αναφορά στη νοσηλεία, με τον καθαρότερο δείκτη που έχουμε: θάνατοι ανά 100 καταγεγραμμένα κρούσματα. Ελλάδα 0,54, Τσεχία 0,39, Ισπανία 0,30, Ιταλία 0,28, Ιρλανδία 0,19, Γαλλία 0,15, Ολλανδία 0,07. Η Ελλάδα είναι πρώτη με διαφορά. Το ολλανδικό 0,07 πρέπει όμως να διαβαστεί με επιφύλαξη: η υπερβάλλουσα θνησιμότητα της Ολλανδίας είναι τριπλάσια των καταγεγραμμένων θανάτων COVID της, δηλαδή η χώρα αποδίδει στον ιό πολύ λιγότερους θανάτους απ' όσους πραγματικά προκάλεσε. Στην Ελλάδα ισχύει το αντίθετο: η υπερβάλλουσα θνησιμότητα είναι κατά ένα τρίτο υψηλότερη από τους καταγεγραμμένους.

Και εδώ πρέπει να απορριφθεί μια εύκολη εξήγηση: δεν καταγράφηκαν περισσότερα κρούσματα στην Ελλάδα. Η Ελλάδα κατέγραψε λιγότερα κρούσματα από τη Γαλλία (31,4% έναντι 37,5% του πληθυσμού) και όμως είχε τριπλάσιους θανάτους. Σπάζοντας τη διαφορά στα συστατικά της: ×0,84 στα καταγεγραμμένα κρούσματα και ×3,64 στους θανάτους ανά καταγεγραμμένο κρούσμα. Αν μάλιστα η Ελλάδα εντόπιζε μικρότερο μέρος των μολύνσεών της από τη Γαλλία, αυτό θα μεγάλωνε τη διαφορά, δεν θα τη μείωνε. Ό,τι διαφοροποιεί την Ελλάδα δεν είναι πόσα κρούσματα καταγράφηκαν, αλλά τι απέγιναν όσοι καταγράφηκαν.

Απομένουν δύο υποψήφιοι, που τα δεδομένα αυτά δεν μπορούν να ξεχωρίσουν: ποιοι κόλλησαν (αν η μόλυνση έφτασε δυσανάλογα σε απροστάτευτους ηλικιωμένους) και τι φροντίδα βρήκαν. Ο δεύτερος αφήνει αποτύπωμα σε κάθε δείκτη αυτής της σελίδας: τελευταία θέση στη στελέχωση, μισή κλιμάκωση προς ΜΕΘ σε σχέση με τη Γαλλία, και θνητότητα ανά νοσηλεία υψηλότερη από χώρες που εισάγουν πολύ βαρύτερα περιστατικά.

Μια δεύτερη αποσύνθεση, με βάση τη νοσηλεία αντί για τα κρούσματα, δίνει: οι τριπλάσιοι θάνατοι προκύπτουν κατά δύο φορές από τον αριθμό των νοσηλειών και κατά μιάμιση από τη θνητότητα ανά νοσηλεία, δηλαδή 63% και 37%. Προσοχή όμως στην ανάγνωση: ο αριθμός των νοσηλειών δεν είναι επιδημιολογικό μέγεθος αλλά και απόφαση εισαγωγής: το ότι νοσηλεύτηκαν διπλάσιοι δεν σημαίνει ότι αρρώστησαν διπλάσιοι.

Επιφυλάξεις

Τρεις, απαραίτητες. Πρώτον, ο ορισμός της «κλίνης ΜΕΘ» δεν είναι ο ίδιος παντού: το πρώτο γράφημα υπερεκτιμά τη λειτουργική χωρητικότητα κάθε χώρας (της Ελλάδας κατά 1,8 φορές, της Γαλλίας κατά 2,3), οπότε οι μπάρες συγκρίνονται μόνο ως τάξη μεγέθους. Δεύτερον, η αναλογία νοσηλευτών ανά κλίνη υπολογίζεται με το σύνολο των νοσηλευτών της χώρας, όχι μόνο των ΜΕΘ· είναι δείκτης τάξης μεγέθους, όχι στελέχωσης βάρδιας.

Τρίτον, ο ίδιος ο αριθμός των νοσηλειών δεν σημαίνει το ίδιο παντού: αν η Ελλάδα καταγράφει ως νοσηλεία COVID κάθε εισαγωγή με θετικό τεστ ενώ άλλες χώρες μόνο τις εισαγωγές λόγω COVID, τότε μέρος της ελληνικής διαφοράς είναι λογιστικό, και αυτό δεν μπορούμε να το διακρίνουμε από τα δεδομένα. Για τους θανάτους όμως το ίδιο ερώτημα έχει απαντηθεί: η υπερβάλλουσα θνησιμότητα, που δεν εξαρτάται από κανέναν ορισμό, είναι στην Ελλάδα κατά 8% υψηλότερη από τους καταγεγραμμένους θανάτους COVID σε όλη την πανδημία και κατά 33% υψηλότερη στην περίοδο μετά τον εμβολιασμό. Η χώρα υποκαταγράφει, δεν υπερκαταγράφει.

Πηγές δεδομένων: Eurostat hlth_rs_bdsicu (κλίνες ΜΕΘ), hlth_rs_prsns (νοσηλευτικό προσωπικό). Νοσηλείες & ΜΕΘ: ECDC. Έτος αναφοράς: το πιο πρόσφατο διαθέσιμο έως το 2021, σημειωμένο πάνω σε κάθε μπάρα. Για τη Ρουμανία δεν υπάρχουν δεδομένα κλινών ΜΕΘ.

Δείτε επίσης: Θάνατοι & Εμβολιασμός, το συμπέρασμα