Έχω δει πολλές προσωπικές βιβλιοθήκες γεμάτες με πρωτότυπα φιλοσοφικά έργα, αλλά χωρίς ούτε ένα εισαγωγικό εγχειρίδιο φιλοσοφίας. Έχω δει επίσης άρθρα και βίντεο στο YouTube με προτάσεις για αρχάριους, τα οποία περιλαμβάνουν σχεδόν αποκλειστικά αρχαίους συγγραφείς, κλασικούς φιλοσόφους όπως ο Νίτσε ή ο Φουκώ και γενικά πρωτότυπα έργα. Αυτό δεν είναι τύχαιο, είναι σύμπτωμα.
Αυτό είναι σχεδόν το χειρότερο που μπορεί να κάνει κάποιος που θέλει να γνωρίσει τη φιλοσοφία. Όχι επειδή τα συγκεκριμένα έργα δεν είναι σημαντικά, αλλά ακριβώς επειδή είναι σημαντικά και απαιτούν ένα υπόβαθρο που ο αρχάριος συνήθως δεν διαθέτει.
Η φιλοσοφία δεν είναι υποσύνολο της λογοτεχνίας. Φυσικά, ένα φιλοσοφικό έργο μπορεί να έχει μεγάλη λογοτεχνική αξία, να είναι καλογραμμένο ή να διαβάζεται ευχάριστα. Αυτό όμως δεν είναι το κύριο ζήτημα. Στη φιλοσοφία μας ενδιαφέρει καταρχάς ποιες θέσεις διατυπώνει ένας συγγραφέας, με ποια επιχειρήματα τις υποστηρίζει, σε ποιο πρόβλημα απαντά και ποιες άλλες θέσεις απορρίπτει.
Μπορεί, επομένως, κάποιος να διαβάσει ένα φιλοσοφικό έργο, να απολαύσει τη γλώσσα του, να συγκρατήσει ορισμένες φράσεις και να πιστέψει ότι κατανόησε τη σκέψη του συγγραφέα, χωρίς στην πραγματικότητα να έχει αντιληφθεί τη φιλοσοφική συζήτηση στην οποία το έργο συμμετέχει.
Τα πρωτότυπα φιλοσοφικά έργα, κατά κανόνα, δεν γράφτηκαν ως εισαγωγές για το ευρύ κοινό. Απευθύνονταν συνήθως σε άλλους φιλοσόφους ή σε αναγνώστες ήδη εξοικειωμένους με τα προβλήματα και τις έννοιες του πεδίου. Ο συγγραφέας προσπαθεί να διατυπώσει, να θεμελιώσει ή να υπερασπιστεί μια θέση. Συχνά απαντά σε προηγούμενους συγγραφείς, χρησιμοποιεί όρους με ειδικό νόημα και θεωρεί δεδομένες γνώσεις που δεν εξηγεί από την αρχή.
Αυτό σημαίνει ότι ο αρχάριος δεν δυσκολεύεται απλώς επειδή το κείμενο είναι «βαρύ». Δυσκολεύεται επειδή δεν γνωρίζει ακόμη τι ακριβώς διακυβεύεται. Δεν ξέρει πάντοτε ποια ερώτηση προσπαθεί να απαντήσει ο συγγραφέας, γιατί η θέση του είναι σημαντική, ποια επιχειρήματα έχουν προηγηθεί και ποιες συνέπειες έχει η αποδοχή ή η απόρριψή της.
Γι’ αυτό, αν διαβάζετε ένα πρωτότυπο φιλοσοφικό έργο σε έναν τομέα με τον οποίο δεν έχετε προηγούμενη εξοικείωση και σας φαίνεται ότι καταλαβαίνετε εύκολα τι λέει, υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να καταλαβαίνετε μόνο το επιφανειακό νόημα του κειμένου. Μπορεί να καταλαβαίνετε τις λέξεις και τις προτάσεις, αλλά όχι τη θέση του έργου μέσα στη μεγαλύτερη φιλοσοφική συζήτηση.
Η φιλοσοφία είναι ένας γνωστικός κλάδος, όπως όλοι οι υπόλοιποι. Κανείς δεν θα πρότεινε σε έναν αρχάριο στη φυσική να ξεκινήσει διαβάζοντας τα πρωτότυπα έργα του Νεύτωνα ή του Αϊνστάιν. Θα του πρότεινε πρώτα ένα σύγχρονο εισαγωγικό εγχειρίδιο, το οποίο παρουσιάζει τις βασικές έννοιες, τα προβλήματα και τη σημερινή κατάσταση του πεδίου.
Το ίδιο πρέπει να συμβαίνει και στη φιλοσοφία. Πρώτα διαβάζουμε εισαγωγικά βιβλία και εγχειρίδια. Αποκτούμε έναν χάρτη του πεδίου, μαθαίνουμε τις βασικές έννοιες, τις κύριες σχολές σκέψης, τα σημαντικότερα προβλήματα και τις βασικές διαφωνίες.
Έπειτα μπορούμε να περάσουμε στα πρωτότυπα έργα. Τότε δεν διαβάζουμε πλέον ένα κείμενο απομονωμένο, αλλά γνωρίζουμε περίπου σε τι αναφέρεται, σε ποια συζήτηση παρεμβαίνει και πώς συνδέεται κάθε επιχείρημα με τα υπόλοιπα. Έτσι το πρωτότυπο έργο δεν γίνεται απλώς πιο εύκολο. Γίνεται κυρίως πιο κατανοητό και πιο χρήσιμο.
Αναλυτική και ηπειρωτική φιλοσοφία
Εδώ χρειάζεται μια διάκριση ανάμεσα στις δύο μεγάλες παραδόσεις της σύγχρονης φιλοσοφίας: την αναλυτική και την ηπειρωτική. Η διάκριση δεν είναι απόλυτη, αλλά αντιστοιχεί σε δύο αρκετά διαφορετικούς τρόπους γραφής και ανάπτυξης της φιλοσοφικής σκέψης.
Στην αναλυτική φιλοσοφία η έμφαση βρίσκεται συνήθως στη σαφή διατύπωση των θέσεων, στον ακριβή ορισμό των εννοιών και στη διαδοχική ανάπτυξη των επιχειρημάτων. Αν διαβάζετε ένα τέτοιο κείμενο και σε κάποιο σημείο δεν καταλαβαίνετε τι λέει, αυτό είναι απολύτως αναμενόμενο. Μπορεί να σας λείπει κάποια έννοια, να μην παρακολουθήσατε ένα βήμα του επιχειρήματος ή να χρειάζεται να επιστρέψετε σε προηγούμενες σελίδες. Δεν υπάρχει τίποτε προβληματικό σε αυτό. Αντίστοιχα, όταν καταλαβαίνετε πραγματικά το επιχείρημα, συνήθως υπάρχει τρόπος να ελέγξετε την κατανόησή σας: μπορείτε να το αναδιατυπώσετε, να διακρίνετε τις προκείμενες από το συμπέρασμα και να εξηγήσετε γιατί το ένα υποτίθεται ότι προκύπτει από το άλλο.
Στην ηπειρωτική φιλοσοφία η μορφή του κειμένου, το ύφος, οι μεταφορές και η ίδια η γλώσσα συχνά παίζουν πολύ μεγαλύτερο φιλοσοφικό ρόλο. Αυτό δεν είναι κατ’ ανάγκην ελάττωμα. Σε αρκετούς συγγραφείς η μορφή δεν είναι απλό περιτύλιγμα, αλλά μέρος του τρόπου με τον οποίο επιχειρούν να σκεφτούν και να παρουσιάσουν το αντικείμενό τους.
Η ιδιαιτερότητα αυτή, όμως, δημιουργεί έναν πρόσθετο κίνδυνο για τον αρχάριο. Όταν δεν καταλαβαίνετε ένα τέτοιο κείμενο, αυτό μπορεί επίσης να είναι απολύτως φυσιολογικό. Όταν όμως σας φαίνεται ότι το καταλαβαίνετε, καλό είναι να το ξανασκεφτείτε. Η λογοτεχνική δύναμη, οι εντυπωσιακές διατυπώσεις και οι εύστοχες μεταφορές μπορούν να δημιουργήσουν μια έντονη αίσθηση νοήματος χωρίς να είναι ακόμη σαφές ποια ακριβώς θέση διατυπώνεται, με ποια επιχειρήματα υποστηρίζεται και τι θα σήμαινε η αποδοχή της.
Μπορεί δηλαδή να έχετε κατανοήσει μια εικόνα, μια διάθεση ή μια γενική ιδέα, αλλά όχι ακόμη τη φιλοσοφική θέση του έργου. Αυτή η αίσθηση οικειότητας είναι ίσως πιο επικίνδυνη από την καθαρή αδυναμία κατανόησης, επειδή ο αναγνώστης δεν γνωρίζει ότι του λείπει κάτι. Γι’ αυτό και στην ηπειρωτική φιλοσοφία τα εισαγωγικά εγχειρίδια και τα ερμηνευτικά κείμενα είναι όχι λιγότερο, αλλά συχνά ακόμη περισσότερο απαραίτητα.
Η ελληνική προκατάληψη (unpopular opinion)
Στην Ελλάδα, όταν μιλάμε για φιλοσοφία, συνήθως έχουμε κατά νου την αρχαία φιλοσοφία, τον υπαρξισμό, τον Νίτσε, τον Χάιντεγκερ, τον Φουκώ και γενικότερα συγγραφείς που ανήκουν ή συνδέονται με την ηπειρωτική παράδοση. Η αναλυτική φιλοσοφία παραμένει πολύ λιγότερο γνωστή στο ευρύ κοινό, παρότι αποτελεί μία από τις δύο μεγάλες παραδόσεις της σύγχρονης φιλοσοφίας και κυριαρχεί σε μεγάλο μέρος της αγγλόφωνης ακαδημαϊκής φιλοσοφίας.
Αυτό έχει σημασία για τον αρχάριο, γιατί περιορίζει την εικόνα που αποκτά για το τι είναι φιλοσοφία και πώς μπορεί να ασκείται. Η αναλυτική παράδοση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη σαφή διατύπωση των θέσεων, στον έλεγχο των επιχειρημάτων και στην ακριβή χρήση των εννοιών. Δεν κάνει τα φιλοσοφικά προβλήματα απλά, αλλά προσφέρει έναν τρόπο ανάγνωσης στον οποίο ο αναγνώστης μπορεί ευκολότερα να διαπιστώσει τι κατάλαβε και τι όχι.
Γι’ αυτό αξίζει όποιος ξεκινά τη φιλοσοφία να γνωρίσει και αυτή την παράδοση, αντί να περιοριστεί στην εικόνα της φιλοσοφίας που κυριαρχεί συνήθως στην Ελλάδα.
Καλή ανάγνωση.