Φωνήματα και αλλόφωνα της Νέας Ελληνικής

Διάκριση φωνημάτων και αλλοφώνων

• Δύο ή περισσότεροι φθόγγοι αποτελούν ελεύθερες παραλλαγές (ελεύθερα αλλόφωνα) του ίδιου φωνήματος, όταν εμφανίζονται στο ίδιο φωνητικό περιβάλλον και ο ένας μπορεί να αντικαταστήσει τον άλλο χωρίς να αλλάζει η σημασία της λέξης.
• Αντίθετα, δύο ή περισσότεροι φθόγγοι είναι διαφορετικά φωνήματα όταν, στο ίδιο φωνητικό περιβάλλον, η αντικατάσταση του ενός από τον άλλο επιφέρει αλλαγή στη σημασία της λέξης.

Ένα απλό ελάχιστο ζεύγος είναι οι λέξεις πόνος [ˈponos] και τόνος [ˈtonos]. Έχουν ίδιο φωνητικό περιβάλλον και ίδιο τόνο, αλλά η αλλαγή [p] → [t] αλλάζει τη σημασία. Συνεπώς, τα /p/ και /t/ είναι διαφορετικά φωνήματα της Νέας Ελληνικής.

Συνίζηση και φωνημική αντίθεση

Η θέση της σημείωσης είναι ότι οι περιπτώσεις της παρακάτω λίστας αποτελούν φωνημικές αντιθέσεις. Η συνίζηση συνδέεται με αλλαγή στη σημασία της λέξης: το συλλαβικό /i/ αντιδιαστέλλεται με τη μη συλλαβική πραγμάτωσή του [j] και με την παλατοποίηση που αυτή προκαλεί. Όταν η διαφορά στην προφορά διακρίνει λέξεις, δεν πρόκειται εδώ απλώς για αλλοφωνικές παραλλαγές αλλά για διαφορετικά φωνήματα. Άλλες περιγραφές αναλύουν τους παλατοποιημένους φθόγγους ως αλλόφωνα· η παρούσα σημείωση υποστηρίζει ότι τα ελάχιστα ζεύγη της λίστας απαιτούν φωνημική ανάλυση.

Ενδεικτικά παραδείγματα

• ⟨λι⟩: στον ήλιο (το άστρο) ακούγεται περίπου [ʎ], ενώ το ήλιο, ως χημικό στοιχείο, έχει [li].
• ⟨λιά⟩: η ελιά (ο καρπός) ακούγεται [eˈʎa], ενώ στο του Ελά (γενική του επωνύμου Ελάς) ακούγεται [eˈla].
• ⟨νι⟩: στο Μάνια εμφανίζεται [ɲ], ενώ στη μανία [ni].
• ⟨ρι⟩: στο Μοριάς ακούγεται [rj], ενώ στα μόρια [ri].
• ⟨κι⟩: στις Έξω Κατοικίες Θήρας ακούγεται [kj] («Κατοικιές»), ενώ στην κοινή λέξη κατοικίες [ci].
• ⟨δι⟩: στην άδεια αίθουσα εμφανίζεται [ðʝ], ενώ στην άδεια εισόδου [ði].
• ⟨βι⟩: βιάζουν το βήμα τους [vʝ], ενώ βιάζουν, με τη σημασία «διαπράττουν την πράξη του βιασμού», [vi].
• ⟨χι⟩: στη στοιχειοντολογία, από το στοιχειώνω / στοιχειό (το φάντασμα), [ç] (πρβ. στοιχειό [stiˈço]), ενώ στο χημικό στοιχείο [stiˈçi.o].

Η περίπτωση όπου το /i/ δεν σχηματίζει δική του συλλαβή και συνεκφέρεται με το επόμενο φωνήεν ονομάζεται συνίζηση. Ο όρος βοηθά να περιγράψουμε το φαινόμενο, αλλά το ουσιαστικό εδώ είναι ότι οι διαφορετικές φωνημικές ακολουθίες μπορούν να διακρίνουν διαφορετικές λέξεις, χωρίς η γραφή να τις ξεχωρίζει.

Αναφορές για την εναλλακτική αλλοφωνική ανάλυση

• Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, «Γλώσσα και γραμματική» παρουσιάζει ως δυνατή ανάλυση ένα φώνημα /i/, με πραγματώσεις [i], [j], [ʝ] και [ç], ανάλογα με το περιβάλλον του.
• Η Εκπαιδευτική Πύλη του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, «Φωνήματα και αλλόφωνα» εξηγεί την αλλοφωνική σχέση, μεταξύ άλλων, των [k] και [c] στην κοινή νέα ελληνική.

Η περίπτωση του «ήλιο»

Το ζεύγος τον ήλιο (το ουράνιο σώμα) και το ήλιο (το χημικό στοιχείο) είναι ιδιαίτερα χρήσιμο: η πρώτη λέξη προφέρεται με συνίζηση, ενώ η δεύτερη χωρίς συνίζηση. Το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής καταγράφει το χημικό ήλιο ως [ílio]. Για τους ομιλητές που διακρίνουν συστηματικά τις δύο λέξεις, η αντίθεση /i/–/j/ συνδέεται με διαφορά στη σημασία και αποτελεί φωνημική αντίθεση.

Το ζεύγος ελιά / του Ελά ενισχύει το επιχείρημα ειδικά για τα [l] και [ʎ]: οι δύο ήχοι εμφανίζονται στο ίδιο φωνητικό περιβάλλον, μετά από [e] και πριν από [a], με τον τόνο στην ίδια θέση. Εφόσον η προφορά τους διακρίνει λέξεις, το ζεύγος λειτουργεί ως ελάχιστο ζεύγος για την αντίθεση [ʎ]–[l]. Το ότι οι λέξεις γράφονται με διαφορετικό ή με ίδιο τρόπο δεν είναι φωνολογικό επιχείρημα· η φωνημική ανάλυση κρίνεται από την προφορά και τη διακριτική λειτουργία της.

Το ίδιο επιχείρημα δίνει το απλό ζεύγος έννοια, με τη σημασία «σκοτούρα, ανησυχία» (π.χ. «μην έχεις έννοια»), [ˈeɲa], και ένα [ˈena]. Η λέξη έννοια με τη συνηθέστερη σημασία «ιδέα» προφέρεται [ˈenia]· εδώ χρησιμοποιείται η δεύτερη σημασία. Η συγγενική λέξη έγνοια εμφανίζεται, για παράδειγμα, στη φράση «έχω έγνοιες πολλές». Οι λέξεις έννοια [ˈeɲa] και ένα [ˈena] έχουν ίδιο τόνο και ίδιο φωνητικό περιβάλλον· η διαφορά [ɲ]–[n] αρκεί για να διακρίνει τη σημασία τους. Αποτελούν, επομένως, ελάχιστο ζεύγος για την αντίθεση [ɲ]–[n].

Γενικότερα, μια φωνημική αντίθεση αρκεί να εμφανίζεται σε ένα περιβάλλον για να είναι διακριτική. Το ότι σε άλλα περιβάλλοντα η προφορά μπορεί να είναι προβλέψιμη ή η αντίθεση να εξουδετερώνεται δεν αφαιρεί τη φωνημική υπόσταση της αντίθεσης εκεί όπου αυτή διακρίνει σημασίες.