Μη σλαβικές γλώσσες που γράφονται ή έχουν γραφτεί με κυριλλικό αλφάβητο

Πεδίο και τρόπος ανάγνωσης

Το κυριλλικό είναι σύστημα γραφής, όχι γλωσσική οικογένεια. Η χρήση του δεν κάνει μια γλώσσα σλαβική: η τατζικική είναι ιρανική, η καζακική τουρκική και η ντουνγκανική σινιτική.

Ο κατάλογος ακολουθεί όλες τις μη σλαβικές εγγραφές των δύο καταλόγων της ενότητας «Cyrillic alphabets» του Cyrillic script. Δεν αποτελεί εξαντλητική απογραφή όλων των γλωσσών που χρησιμοποίησαν ποτέ κυριλλικά. Οι συλλογικές ονομασίες Komi, Mari και Yupik διευκρινίζονται παρακάτω· δεν αντιστοιχούν υποχρεωτικά σε μία μόνο γλώσσα. Προστίθεται χωριστά η ρουμανική, σημαντική περίπτωση που αναφέρεται στο ίδιο άρθρο εκτός των δύο καταλόγων.

Οι ενδείξεις αφορούν τη χρήση της γραφής, όχι τη ζωτικότητα της προφορικής γλώσσας:

• Κύρια: καθιερωμένο κυριλλικό αλφάβητο στη συγκεκριμένη περιοχή, χωρίς αυτό να συνεπάγεται ότι η γλώσσα χρησιμοποιείται ευρέως στην καθημερινότητα.
• Παράλληλη/περιφερειακή: κυριλλικά σε ορισμένες κοινότητες ή μαζί με άλλο σύστημα γραφής.
• Ιστορική/περιορισμένη: παλαιότερη παράδοση, ειδικές εκδόσεις ή εκκλησιαστικά κείμενα, όχι η κανονική σημερινή γραφή.

Οι περιγραφές βασίζονται κυρίως στα άρθρα Cyrillic script και Cyrillic alphabets. Οι σύνδεσμοι στα ονόματα οδηγούν στα αγγλικά λήμματα των γλωσσών. Όπου οι πηγές γενικεύουν ή παρουσιάζουν παλαιότερα σχέδια μεταρρύθμισης ως τετελεσμένα, η διατύπωση εδώ είναι συντηρητικότερη.

1. Τουρκική οικογένεια — Turkic

Η «τουρκική οικογένεια» δεν ταυτίζεται με την τουρκική γλώσσα της Τουρκίας. Περιλαμβάνει πολλές συγγενικές γλώσσες της Ευρασίας.

Για την καζακική ειδικότερα, βλ. Kazakh alphabets: το αρχικό χρονοδιάγραμμα ολοκλήρωσης το 2025 μετατέθηκε. Δεν υιοθετείται εδώ η αντιφατική διατύπωση του γενικού άρθρου ότι η μετάβαση ολοκληρώθηκε το 2025.

2. Μογγολική οικογένεια — Mongolic

Περισσότερα: Mongolian Cyrillic alphabet.

3. Ουραλική οικογένεια — Uralic

3.1 Περμικός κλάδος

Για χωριστά λήμματα των Κόμι: Komi-Zyrian και Komi-Permyak.

3.2 Κλάδος Μαρί

3.3 Μορδβινικός κλάδος

3.4 Σααμικός κλάδος

4. Βορειοδυτική καυκασιανή οικογένεια

Η γεωγραφική ένδειξη «καυκασιανές» δεν αρκεί για κοινή καταγωγή. Εδώ η βορειοδυτική και η βορειοανατολική οικογένεια παρουσιάζονται χωριστά.

5. Βορειοανατολική καυκασιανή οικογένεια — Nakh–Daghestanian

Η αρχική σύντομη λίστα δεν εξαντλεί την οικογένεια: στο αναλυτικό άρθρο «Cyrillic alphabets» αναφέρονται επίσης οι Dargwa, Lak, Lezgian και Tabasaran, μεταξύ άλλων. Δεν αναπτύσσονται εδώ ως πρόσθετες κύριες εγγραφές, ώστε να διατηρείται σαφές το πεδίο του καταλόγου.

6. Ινδοευρωπαϊκή οικογένεια — μη σλαβικοί κλάδοι

6.1 Ιρανικός κλάδος

6.2 Ινδοαριανός κλάδος

6.3 Ρομανικός κλάδος

7. Σινοθιβετική οικογένεια — σινιτικός κλάδος

8. Οικογένεια Inuit–Yupik–Unangan / Eskimo–Aleut

8.1 Αλεουτική — Unangan

8.2 Γλώσσες Γιούπικ — Yupik

Η αρχική σελίδα αναφέρει χωριστά «Yuit (Yupik)» στη Ρωσία και «Yupik» στην Αλάσκα. Η λέξη Yupik είναι συλλογική ονομασία συγγενικών γλωσσών, όχι μία ενιαία γλώσσα· οι δύο εγγραφές δεν πρέπει να μετρηθούν αυτόματα ως δύο διαφορετικές γλώσσες.

Η αναφορά της αρχικής σελίδας ότι στην Αλάσκα τα κυριλλικά αντικαταστάθηκαν από λατινικά συνοδεύεται από ένδειξη έλλειψης παραπομπής. Δεν χρησιμοποιείται εδώ ως τεκμήριο για ενιαία ιστορία όλων των γλωσσών Γιούπικ.

9. Οικογένεια Να-Ντενέ — Na-Dene

10. Συμπληρωματική σημαντική περίπτωση: ρουμανική

Το παλαιό ρουμανικό κυριλλικό αλφάβητο και το σοβιετικής προέλευσης μολδαβικό κυριλλικό αλφάβητο δεν είναι το ίδιο ιστορικό πρότυπο.

11. Πώς προέκυψε αυτή η εξάπλωση;

Η χρήση του κυριλλικού από μη σλαβικές γλώσσες δεν έχει μία μόνο αιτία:

1. Ορθόδοξη εκκλησιαστική και ιεραποστολική δραστηριότητα: εξηγεί παλαιότερες παραδόσεις στη Ρωσία και την Αλάσκα, καθώς και την ιστορική ρουμανική περίπτωση.
2. Ρωσική αυτοκρατορική και σοβιετική γλωσσική πολιτική: πολλές γλώσσες τυποποιήθηκαν ή μεταφέρθηκαν σε κυριλλικά, ιδιαίτερα στα τέλη της δεκαετίας του 1930. Ορισμένες είχαν προηγουμένως αραβική γραφή και κατόπιν μια λατινική φάση.
3. Μετασοβιετικές μεταρρυθμίσεις: ορισμένα κράτη υιοθέτησαν λατινική γραφή, ενώ άλλα διατήρησαν κυριλλικά ή εμφανίζουν παράλληλη χρήση.
4. Διαφορετικές πολιτικές ανά χώρα: μία γλώσσα μπορεί να χρησιμοποιεί κυριλλικά στη Ρωσία ή στην Κεντρική Ασία και άλλη γραφή στην Κίνα, στο Ιράν ή στην Αλάσκα.

Συνεπώς, το ότι «μια γλώσσα χρησιμοποιεί κυριλλικά» δεν σημαίνει ότι χρησιμοποιεί το ρωσικό αλφάβητο χωρίς αλλαγές, ούτε ότι όλα τα μέλη της κοινότητάς της γράφουν με τον ίδιο τρόπο.

12. Όρια τεκμηρίωσης

• Το πεδίο είναι οι μη σλαβικές εγγραφές της συγκεκριμένης σύντομης λίστας, όχι όλες οι κυριλλόγραφες γλώσσες του κόσμου. Το αναλυτικό άρθρο καταγράφει επιπλέον οικογένειες και γλώσσες.
• Η κύρια, η περιφερειακή και η ιστορική χρήση δεν εξισώνονται. Ιδίως η Τλίνγκιτ, η Αλεουτική και η Λαντίνο δεν παρουσιάζονται ως γλώσσες με γενικευμένη σημερινή κυριλλική γραφή.
• Οι γενικές οικογενειακές ταξινομήσεις είναι υψηλής βεβαιότητας. Η ακριβής σημερινή διάδοση κάθε αλφαβήτου μεταξύ ομιλητών δεν έχει μετρηθεί εδώ και δεν συνάγεται από την ύπαρξη επίσημης ορθογραφίας.
• Τα σχέδια μετάβασης στην καζακική και ενίσχυσης της παραδοσιακής μογγολικής γραφής δεν παρουσιάζονται ως αυτόματη ολοκληρωτική κατάργηση του κυριλλικού.