Ο αντιρεαλισμός είναι ένας γενικός όρος για φιλοσοφικές θέσεις που αμφισβητούν κάποια μορφή ρεαλισμού. Δεν αποτελεί μία ενιαία θεωρία. Υπάρχουν διαφορετικές μορφές αντιρεαλισμού, ανάλογα με το είδος των οντοτήτων ή των προτάσεων που εξετάζονται.
Σε πολύ γενικές γραμμές, ο ρεαλισμός σχετικά με έναν τομέα \(D\) υποστηρίζει συνήθως ότι:
- οι οντότητες του \(D\) υπάρχουν ανεξάρτητα από τον ανθρώπινο νου, τη γλώσσα ή τις πρακτικές μας,
- οι προτάσεις για το \(D\) έχουν αντικειμενικές συνθήκες αλήθειας,
- η αλήθεια τους δεν εξαρτάται από το αν μπορούμε να τις γνωρίσουμε ή να τις επαληθεύσουμε.
Ο αντιρεαλισμός απορρίπτει ή περιορίζει μία ή περισσότερες από αυτές τις θέσεις.
Μεταφυσικός αντιρεαλισμός
Ο μεταφυσικός αντιρεαλισμός αμφισβητεί την ιδέα ότι ο κόσμος διαθέτει μία πλήρως καθορισμένη δομή ανεξάρτητη από κάθε ανθρώπινο εννοιολογικό σχήμα.
Σύμφωνα με ορισμένες αντιρεαλιστικές προσεγγίσεις, ο τρόπος με τον οποίο διαιρούμε τον κόσμο σε αντικείμενα, ιδιότητες και κατηγορίες εξαρτάται εν μέρει από:
- τη γλώσσα μας,
- τις έννοιές μας,
- τις γνωστικές μας δυνατότητες,
- τις κοινωνικές ή επιστημονικές πρακτικές μας.
Αυτό δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι «ο κόσμος δεν υπάρχει». Η διαφωνία αφορά συνήθως το κατά πόσο η δομή που αποδίδουμε στον κόσμο υπάρχει εντελώς ανεξάρτητα από τους τρόπους με τους οποίους τον περιγράφουμε.
Σημασιολογικός αντιρεαλισμός
Στην αναλυτική φιλοσοφία, ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο σημασιολογικός αντιρεαλισμός. Η διαφωνία εδώ αφορά τη σημασία και τις συνθήκες αλήθειας των προτάσεων.
Ο σημασιολογικός ρεαλισμός δέχεται ότι μία πρόταση μπορεί να είναι αληθής ή ψευδής ακόμη και όταν δεν υπάρχει κανένας δυνατός τρόπος να διαπιστώσουμε την αλήθεια της.
Ο αντιρεαλισμός αμφισβητεί αυτή την πλήρη ανεξαρτησία της αλήθειας από τη δυνατότητα αναγνώρισής της. Συνδέει τη σημασία μιας πρότασης με τις συνθήκες υπό τις οποίες θα μπορούσαμε να τη δικαιολογήσουμε, να την επαληθεύσουμε ή να την αποδεχθούμε ορθολογικά.
Αν \(P\) είναι μία πρόταση, ο ρεαλιστής μπορεί να δεχθεί ότι:
\[ P \lor \neg P \]είναι αληθές ανεξάρτητα από το αν διαθέτουμε τρόπο να αποφασίσουμε ποιο από τα δύο ισχύει.
Ο αντιρεαλιστής μπορεί να υποστηρίξει ότι η εφαρμογή της αρχής του αποκλειόμενου τρίτου δεν είναι πάντοτε δικαιολογημένη, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχει δυνατή διαδικασία απόδειξης ή επαλήθευσης ούτε του \(P\) ούτε του \(\neg P\).
Ο Michael Dummett και η αναλυτική φιλοσοφία
Ο Michael Dummett έδωσε στον όρο «αντιρεαλισμός» μία ιδιαίτερα σημαντική σημασία στην αναλυτική φιλοσοφία.
Για τον Dummett, η διαμάχη μεταξύ ρεαλισμού και αντιρεαλισμού δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως διαφωνία για το ποια αντικείμενα υπάρχουν. Είναι κυρίως μία διαφωνία σχετικά με τη θεωρία του νοήματος.
Ο ρεαλιστής θεωρεί ότι η κατανόηση μιας πρότασης συνίσταται στη γνώση των αντικειμενικών συνθηκών υπό τις οποίες αυτή είναι αληθής, ακόμη και όταν δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε αν αυτές οι συνθήκες ικανοποιούνται.
Ο αντιρεαλιστής συνδέει την κατανόηση της πρότασης με τη γνώση του τι θα μετρούσε ως επαρκής δικαιολόγηση, απόδειξη ή επαλήθευσή της.
Η βασική αντίθεση μπορεί να παρουσιαστεί σχηματικά ως εξής:
Ρεαλιστική σημασιολογία
\[ \text{νόημα} \longrightarrow \text{συνθήκες αλήθειας} \]Αντιρεαλιστική σημασιολογία
\[ \text{νόημα} \longrightarrow \text{συνθήκες δικαιολόγησης ή επαλήθευσης} \]Η προσέγγιση αυτή συνδέει τη μεταφυσική με τη φιλοσοφία της γλώσσας και της λογικής: η θέση μας σχετικά με την πραγματικότητα αντανακλάται στον τρόπο με τον οποίο εξηγούμε τη σημασία και την αλήθεια των προτάσεων.
Επιστημονικός αντιρεαλισμός
Στη φιλοσοφία της επιστήμης, ο επιστημονικός αντιρεαλισμός αμφισβητεί την άποψη ότι οι επιτυχημένες επιστημονικές θεωρίες πρέπει να θεωρούνται περίπου αληθείς περιγραφές μιας ανεξάρτητης πραγματικότητας, ιδιαίτερα ως προς τις μη παρατηρήσιμες οντότητες.
Ένας επιστημονικός αντιρεαλιστής μπορεί να αποδέχεται ότι μία θεωρία:
- προβλέπει με επιτυχία τα φαινόμενα,
- οργανώνει τις παρατηρήσεις,
- επιτρέπει τεχνολογικές εφαρμογές,
χωρίς να δεσμεύεται στην κυριολεκτική ύπαρξη όλων των μη παρατηρήσιμων οντοτήτων που περιγράφει.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο κατασκευαστικός εμπειρισμός του Bas van Fraassen. Σύμφωνα με αυτή τη θέση, ο στόχος της επιστήμης δεν είναι αναγκαστικά η αλήθεια ολόκληρης της θεωρίας, αλλά η εμπειρική της επάρκεια: η ορθή περιγραφή των παρατηρήσιμων φαινομένων.
Ο επιστημονικός αντιρεαλισμός δεν αρνείται υποχρεωτικά την ύπαρξη ηλεκτρονίων, γονιδίων ή μαύρων οπών. Μπορεί απλώς να υποστηρίζει ότι η αποδοχή μιας επιστημονικής θεωρίας δεν μας υποχρεώνει να πιστεύουμε ότι όλες οι θεωρητικές οντότητές της υπάρχουν ακριβώς όπως τις περιγράφει.
Ηθικός αντιρεαλισμός
Ο ηθικός αντιρεαλισμός απορρίπτει την ύπαρξη αντικειμενικών ηθικών γεγονότων ή ιδιοτήτων ανεξάρτητων από τις ανθρώπινες στάσεις και πρακτικές.
Περιλαμβάνει διαφορετικές θεωρίες, όπως:
- ο μη γνωστικισμός, σύμφωνα με τον οποίο οι ηθικές κρίσεις δεν περιγράφουν γεγονότα αλλά εκφράζουν στάσεις, συναισθήματα ή δεσμεύσεις,
- η θεωρία του σφάλματος, σύμφωνα με την οποία οι ηθικές προτάσεις επιχειρούν να περιγράψουν αντικειμενικά ηθικά γεγονότα, αλλά τέτοια γεγονότα δεν υπάρχουν,
- διάφορες μορφές κονστρουκτιβισμού, σύμφωνα με τις οποίες οι ηθικές αλήθειες συγκροτούνται μέσα από ορισμένες ορθολογικές ή κοινωνικές διαδικασίες.
Επομένως, η απόρριψη του ηθικού ρεαλισμού δεν συνεπάγεται αναγκαστικά την απόρριψη της ηθικής επιχειρηματολογίας ή κάθε διάκρισης ανάμεσα σε ορθές και λανθασμένες πράξεις.
Μαθηματικός αντιρεαλισμός
Στη φιλοσοφία των μαθηματικών, ο αντιρεαλισμός αμφισβητεί ότι οι μαθηματικές οντότητες —όπως οι αριθμοί, τα σύνολα και οι συναρτήσεις— υπάρχουν ανεξάρτητα από τον ανθρώπινο νου και τις μαθηματικές πρακτικές.
Μορφές μαθηματικού αντιρεαλισμού είναι:
- ο φορμαλισμός, που αντιμετωπίζει τα μαθηματικά ως χειρισμό συμβόλων σύμφωνα με κανόνες,
- ο ιντουϊσιονισμός, που συνδέει τη μαθηματική αλήθεια με τη δυνατότητα νοητικής κατασκευής ή απόδειξης,
- ο φιξιοναλισμός, που αντιμετωπίζει τις μαθηματικές θεωρίες ως χρήσιμες μυθοπλασίες χωρίς οντολογική δέσμευση σε αφηρημένες οντότητες.
Ο μαθηματικός αντιρεαλισμός συνδέεται στενά με τον σημασιολογικό αντιρεαλισμό, επειδή η αλήθεια μιας μαθηματικής πρότασης μπορεί να συνδεθεί με τη δυνατότητα απόδειξής της.
Εσωτερικός ρεαλισμός και εννοιολογικός σχετικισμός
Ορισμένες θέσεις δεν είναι εύκολο να ταξινομηθούν ως καθαρά ρεαλιστικές ή αντιρεαλιστικές.
Ο εσωτερικός ρεαλισμός του Hilary Putnam απορρίπτει την ιδέα μιας πλήρως έτοιμης πραγματικότητας, η οποία μπορεί να περιγραφεί από μία μοναδική και απόλυτα προνομιούχα θεωρία. Η αλήθεια και η αναφορά λειτουργούν πάντοτε μέσα σε κάποιο εννοιολογικό πλαίσιο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε περιγραφή είναι εξίσου καλή ή ότι η πραγματικότητα κατασκευάζεται αυθαίρετα. Σημαίνει ότι δεν μπορούμε να περιγράψουμε τον κόσμο από μία εντελώς ουδέτερη «οπτική του Θεού», ανεξάρτητη από κάθε γλώσσα και εννοιολογικό σύστημα.
Αντιρεαλισμός και ιδεαλισμός
Ο αντιρεαλισμός δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με τον ιδεαλισμό.
Ο ιδεαλισμός υποστηρίζει συνήθως ότι η πραγματικότητα είναι κατά θεμελιώδη τρόπο νοητική ή εξαρτημένη από τον νου. Ο αντιρεαλισμός μπορεί να είναι πιο περιορισμένος: μπορεί να αφορά μόνο έναν συγκεκριμένο τομέα, όπως την ηθική, τα μαθηματικά ή τις μη παρατηρήσιμες επιστημονικές οντότητες.
Κάποιος μπορεί, για παράδειγμα, να είναι:
- ρεαλιστής για τα φυσικά αντικείμενα,
- αντιρεαλιστής για τις ηθικές αξίες,
- αγνωστικιστής για τις μαθηματικές οντότητες.
Αντιρεαλισμός και σχετικισμός
Ο αντιρεαλισμός επίσης δεν συνεπάγεται αναγκαστικά σχετικισμό.
Ο σχετικισμός υποστηρίζει ότι η αλήθεια ή η δικαιολόγηση εξαρτάται από κάποιο πρόσωπο, πολιτισμό, ιστορική περίοδο ή εννοιολογικό πλαίσιο. Ο αντιρεαλισμός μπορεί να απορρίπτει την πλήρη ανεξαρτησία της αλήθειας χωρίς να δέχεται ότι όλες οι απόψεις είναι ισοδύναμες.
Μία αντιρεαλιστική θεωρία μπορεί να διατηρεί αυστηρά και αντικειμενικά κριτήρια δικαιολόγησης, ακόμη και αν θεωρεί ότι αυτά δεν αντιστοιχούν σε μία εντελώς ανεξάρτητη και έτοιμη μεταφυσική πραγματικότητα.
Η θέση του αντιρεαλισμού στην αναλυτική φιλοσοφία
Στην αναλυτική φιλοσοφία, η συζήτηση για τον αντιρεαλισμό βρίσκεται στη διασταύρωση πολλών κλάδων:
- της μεταφυσικής,
- της φιλοσοφίας της γλώσσας,
- της επιστημολογίας,
- της φιλοσοφίας της λογικής,
- της φιλοσοφίας της επιστήμης,
- της μεταηθικής,
- της φιλοσοφίας των μαθηματικών.
Η αναλυτική προσέγγιση συχνά δεν εξετάζει τον ρεαλισμό ως μία γενική, συνολική κοσμοθεωρία. Αντίθετα, θέτει το ερώτημα τοπικά:
Για ποιον ακριβώς τομέα είμαστε ρεαλιστές ή αντιρεαλιστές και ποια συγκεκριμένη ρεαλιστική θέση αποδεχόμαστε ή απορρίπτουμε;
Έτσι, η διαμάχη αναλύεται σε επιμέρους ερωτήματα:
- Υπάρχουν οι σχετικές οντότητες;
- Είναι ανεξάρτητες από τον νου και τη γλώσσα;
- Έχουν οι σχετικές προτάσεις αντικειμενικές τιμές αλήθειας;
- Μπορεί η αλήθεια να υπερβαίνει κάθε δυνατή γνώση ή επαλήθευση;
- Σε τι συνίσταται η κατανόηση αυτών των προτάσεων;
- Τι είδους οντολογικές δεσμεύσεις αναλαμβάνουμε όταν τις χρησιμοποιούμε;
Συμπέρασμα
Ο αντιρεαλισμός δεν είναι η απλή θέση ότι «τίποτε δεν είναι πραγματικό». Είναι ένα σύνολο διαφορετικών φιλοσοφικών θέσεων που περιορίζουν ή απορρίπτουν συγκεκριμένες μορφές ανεξαρτησίας ανάμεσα στην πραγματικότητα, την αλήθεια, τη γλώσσα και την ανθρώπινη γνώση.
Στην αναλυτική φιλοσοφία, ο αντιρεαλισμός απέκτησε ιδιαίτερη σημασία επειδή η διαμάχη με τον ρεαλισμό μεταφέρθηκε από το γενικό ερώτημα «τι υπάρχει;» σε ακριβέστερα ερωτήματα σχετικά με:
- τις συνθήκες αλήθειας,
- τη δυνατότητα επαλήθευσης,
- τη θεωρία του νοήματος,
- τη λογική,
- τις οντολογικές δεσμεύσεις των προτάσεών μας.