Ο ρεαλισμός είναι, σε πολύ γενικές γραμμές, η θέση ότι τουλάχιστον ένα μέρος της πραγματικότητας υπάρχει και έχει τη δομή που έχει ανεξάρτητα από τις πεποιθήσεις, τις αντιλήψεις, τη γλώσσα ή τα εννοιολογικά μας σχήματα.
Η βασική ρεαλιστική ιδέα μπορεί να αποδοθεί ως εξής:
Ο κόσμος δεν εξαρτάται για την ύπαρξη και τη φύση του από το πώς τον αντιλαμβανόμαστε ή τον περιγράφουμε.
Ο όρος, όμως, δεν δηλώνει μία ενιαία φιλοσοφική θεωρία. Υπάρχουν διαφορετικές μορφές ρεαλισμού, ανάλογα με το είδος οντοτήτων ή προτάσεων για τις οποίες τίθεται το ερώτημα.
Μπορούμε, για παράδειγμα, να είμαστε:
- ρεαλιστές για τα φυσικά αντικείμενα,
- αντιρεαλιστές για τις ηθικές αξίες,
- ρεαλιστές για τις επιστημονικές θεωρίες,
- νομιναλιστές για τις αφηρημένες οντότητες.
Επομένως, όταν κάποιος δηλώνει «ρεαλιστής», χρειάζεται συνήθως να διευκρινίσει:
Ρεαλιστής ως προς τι;
1. Ρεαλισμός στην οντολογία και τη μεταφυσική
Στη μεταφυσική, ο ρεαλισμός αφορά κυρίως το ερώτημα:
Ποια πράγματα υπάρχουν ανεξάρτητα από τον νου, τη γλώσσα και τις κοινωνικές μας πρακτικές;
Ο μεταφυσικός ρεαλισμός υποστηρίζει συνήθως ότι:
- υπάρχει ένας κόσμος ανεξάρτητος από τον ανθρώπινο νου,
- τα αντικείμενα του κόσμου διαθέτουν ορισμένες ιδιότητες ανεξάρτητα από τις περιγραφές μας,
- οι προτάσεις μας μπορούν να είναι αληθείς ή ψευδείς ανάλογα με το αν αντιστοιχούν στον κόσμο.
Για παράδειγμα, η πρόταση:
Η Γη υπήρχε πριν εμφανιστούν άνθρωποι.
φαίνεται να εκφράζει μια ρεαλιστική αντίληψη: η ύπαρξη της Γης δεν εξαρτάται από το αν υπήρχε κάποιος νους για να την παρατηρήσει ή κάποια γλώσσα για να την περιγράψει.
Ανεξαρτησία από τον νου
Η έννοια της ανεξαρτησίας από τον νου (mind-independence) είναι κεντρική στον ρεαλισμό.
Ένα αντικείμενο είναι ανεξάρτητο από τον νου όταν η ύπαρξη ή η φύση του δεν εξαρτάται από:
- το αν κάποιος το αντιλαμβάνεται,
- το αν κάποιος πιστεύει ότι υπάρχει,
- τον τρόπο με τον οποίο το περιγράφουμε,
- τις κοινωνικές ή γλωσσικές συμβάσεις μας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ιδιότητα είναι ανεξάρτητη από κάθε παρατηρητή. Για παράδειγμα, το αν ένα αντικείμενο φαίνεται κόκκινο μπορεί να εξαρτάται από τον φωτισμό και το αντιληπτικό σύστημα του παρατηρητή. Ο ρεαλιστής μπορεί, ωστόσο, να υποστηρίζει ότι οι φυσικές ιδιότητες που προκαλούν αυτή την εμπειρία υπάρχουν ανεξάρτητα από την εμπειρία μας.
2. Ρεαλισμός για συγκεκριμένες κατηγορίες οντοτήτων
Ο ρεαλισμός εξετάζεται συχνά τοπικά, για μια συγκεκριμένη κατηγορία πραγμάτων.
Ρεαλισμός για τα καθόλου
Ο ρεαλισμός για τα καθόλου (realism about universals) υποστηρίζει ότι ιδιότητες και σχέσεις, όπως:
- η ερυθρότητα,
- η σκληρότητα,
- η ομοιότητα,
- το «είναι μεγαλύτερο από»,
δεν είναι απλώς λέξεις ή νοητικές ταξινομήσεις, αλλά διαθέτουν κάποια πραγματική οντολογική υπόσταση.
Απέναντί του βρίσκονται θέσεις όπως:
- ο νομιναλισμός, σύμφωνα με τον οποίο υπάρχουν μόνο επιμέρους αντικείμενα και οι γενικοί όροι είναι ονόματα ή γλωσσικές συμβάσεις,
- ο εννοιοκρατισμός, σύμφωνα με τον οποίο τα καθόλου υπάρχουν ως έννοιες του νου.
Μαθηματικός ρεαλισμός
Ο μαθηματικός ρεαλισμός, συχνά συνδεδεμένος με τον πλατωνισμό, υποστηρίζει ότι οι μαθηματικές οντότητες —όπως οι αριθμοί, τα σύνολα και οι γεωμετρικές δομές— υπάρχουν ανεξάρτητα από τον ανθρώπινο νου.
Σύμφωνα με αυτή τη θέση, η πρόταση:
\[ 2 + 2 = 4 \]δεν είναι αληθής απλώς επειδή έτσι ορίσαμε τα σύμβολα ή επειδή συμφωνήσαμε σε κάποιους κανόνες. Εκφράζει μια αντικειμενική μαθηματική αλήθεια.
Ηθικός ρεαλισμός
Ο ηθικός ρεαλισμός υποστηρίζει ότι υπάρχουν αντικειμενικά ηθικά γεγονότα ή αλήθειες.
Για παράδειγμα, η πρόταση:
Ο βασανισμός ενός ανθρώπου αποκλειστικά για διασκέδαση είναι ηθικά λανθασμένος.
θα μπορούσε, σύμφωνα με τον ηθικό ρεαλιστή, να είναι αληθής ανεξάρτητα από τις προσωπικές ή κοινωνικές απόψεις.
Ρεαλισμός για κοινωνικές οντότητες
Ο ρεαλισμός δεν συνεπάγεται ότι όλα τα πράγματα υπάρχουν με τον ίδιο τρόπο.
Οντότητες όπως:
- το χρήμα,
- τα κράτη,
- τα πανεπιστήμια,
- οι νόμοι,
- οι εταιρείες,
εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από ανθρώπινες πρακτικές και θεσμούς. Αυτό όμως δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι είναι μη πραγματικές.
Ένας ρεαλιστής για τις κοινωνικές οντότητες μπορεί να υποστηρίξει ότι είναι πραγματικές, παρότι η ύπαρξή τους εξαρτάται από συλλογικές πεποιθήσεις, κανόνες και πρακτικές.
Η διάκριση επομένως δεν είναι πάντοτε απλώς:
- πραγματικό,
- μη πραγματικό.
Μπορεί να αφορά διαφορετικούς τρόπους ύπαρξης και διαφορετικά είδη εξάρτησης.
3. Σημασιολογικός και γνωσιολογικός ρεαλισμός
Ο ρεαλισμός περιλαμβάνει συχνά περισσότερες από μία διαστάσεις.
Οντολογική διάσταση
Υπάρχουν οι οντότητες στις οποίες αναφερόμαστε;
Για παράδειγμα:
Υπάρχουν πραγματικά ηλεκτρόνια;
Σημασιολογική διάσταση
Οι προτάσεις μας για αυτές τις οντότητες έχουν κυριολεκτικό νόημα και μπορούν να είναι αληθείς ή ψευδείς;
Για παράδειγμα:
Η πρόταση «τα ηλεκτρόνια έχουν αρνητικό ηλεκτρικό φορτίο» περιγράφει κυριολεκτικά μια ιδιότητα των ηλεκτρονίων.
Γνωσιολογική διάσταση
Μπορούμε να αποκτήσουμε γνώση ή επαρκώς δικαιολογημένες πεποιθήσεις για αυτές τις οντότητες;
Κάποιος θα μπορούσε να δεχτεί ότι υπάρχει ένας ανεξάρτητος κόσμος, αλλά να είναι σκεπτικιστής ως προς το κατά πόσο μπορούμε να γνωρίσουμε την πραγματική του δομή.
Ο ρεαλισμός επομένως δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με την αισιοδοξία ότι μπορούμε να γνωρίσουμε τα πάντα.
Επιστημονικός ρεαλισμός
Ο επιστημονικός ρεαλισμός είναι η θέση ότι οι επιτυχημένες επιστημονικές θεωρίες δεν αποτελούν μόνο χρήσιμα εργαλεία για την πρόβλεψη των παρατηρήσεων, αλλά επιχειρούν να περιγράψουν την πραγματική δομή του κόσμου.
Σύμφωνα με μια τυπική διατύπωση του επιστημονικού ρεαλισμού:
- ο κόσμος που μελετά η επιστήμη υπάρχει ανεξάρτητα από εμάς,
- οι επιστημονικοί όροι αναφέρονται —τουλάχιστον συχνά— σε πραγματικές οντότητες,
- οι ώριμες και επιτυχημένες επιστημονικές θεωρίες είναι περίπου αληθείς,
- η επιστημονική πρόοδος μας προσφέρει σταδιακά καλύτερη γνώση της πραγματικότητας.
Ο επιστημονικός ρεαλιστής θεωρεί επομένως ότι οντότητες όπως:
- τα ηλεκτρόνια,
- τα γονίδια,
- τα βαρυτικά κύματα,
- τα βακτήρια,
- τα κουάρκ,
δεν είναι απλώς βολικοί θεωρητικοί όροι. Αναφέρονται σε πραγματικές οντότητες ή δομές, ακόμη και όταν δεν είναι άμεσα παρατηρήσιμες.
Παρατηρήσιμες και μη παρατηρήσιμες οντότητες
Ένα βασικό ζήτημα στη φιλοσοφία της επιστήμης είναι η διάκριση ανάμεσα σε:
- παρατηρήσιμες οντότητες, όπως ένα τραπέζι, ένας πλανήτης ή ένα βακτήριο μέσα από μικροσκόπιο,
- μη παρατηρήσιμες οντότητες, όπως τα ηλεκτρόνια, τα κουάρκ ή τα γονίδια ως θεωρητικές δομές.
Ο επιστημονικός ρεαλιστής υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει κατ’ ανάγκην θεμελιώδης οντολογική διαφορά ανάμεσα στα δύο.
Το γεγονός ότι κάτι δεν είναι άμεσα προσβάσιμο στις αισθήσεις δεν συνεπάγεται ότι είναι λιγότερο πραγματικό.
Η ύπαρξή του μπορεί να υποστηρίζεται από:
- πειραματικά αποτελέσματα,
- αιτιακές παρεμβάσεις,
- την ενοποίηση διαφορετικών φαινομένων,
- την επιτυχία προβλέψεων,
- τη λειτουργία τεχνολογιών που βασίζονται στη θεωρία.
Το επιχείρημα του «όχι θαύματος»
Ένα από τα γνωστότερα επιχειρήματα υπέρ του επιστημονικού ρεαλισμού είναι το επιχείρημα του όχι θαύματος (no-miracles argument).
Η βασική ιδέα είναι:
Η καλύτερη εξήγηση για την εντυπωσιακή προβλεπτική και τεχνολογική επιτυχία της επιστήμης είναι ότι οι επιτυχημένες θεωρίες της είναι τουλάχιστον κατά προσέγγιση αληθείς.
Αν οι θεωρίες δεν περιέγραφαν σε κάποιον βαθμό την πραγματική δομή του κόσμου, η επιτυχία τους θα έμοιαζε με θαύμα ή εξαιρετικά απίθανη σύμπτωση.
Για παράδειγμα, η επιτυχία μιας θεωρίας στην:
- πρόβλεψη νέων φαινομένων,
- κατασκευή λειτουργικών οργάνων,
- ενοποίηση διαφορετικών παρατηρήσεων,
- καθοδήγηση αποτελεσματικών παρεμβάσεων,
θεωρείται ένδειξη ότι η θεωρία δεν είναι απλώς εμπειρικά επαρκής αλλά συλλαμβάνει κάτι πραγματικό για τον κόσμο.
Το επιχείρημα δεν αποτελεί αυστηρή απόδειξη. Είναι μια μορφή συναγωγής στην καλύτερη εξήγηση.
Η απαισιόδοξη μετα-επαγωγή
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα κατά του επιστημονικού ρεαλισμού είναι η απαισιόδοξη μετα-επαγωγή (pessimistic meta-induction).
Το επιχείρημα παρατηρεί ότι πολλές θεωρίες του παρελθόντος ήταν:
- εμπειρικά επιτυχημένες,
- ευρέως αποδεκτές,
- ικανές να παράγουν σωστές προβλέψεις,
αλλά αργότερα απορρίφθηκαν ως λανθασμένες.
Παραδείγματα που αναφέρονται συχνά είναι:
- η θεωρία του φλογιστού,
- ο φωτεινός αιθέρας,
- η θερμιδική θεωρία της θερμότητας,
- διάφορες παλαιότερες θεωρίες για τη δομή της ύλης.
Το επιχείρημα έχει περίπου την εξής μορφή:
- πολλές επιτυχημένες θεωρίες του παρελθόντος αποδείχθηκαν λανθασμένες,
- οι σημερινές θεωρίες μπορεί να έχουν την ίδια τύχη,
- επομένως, η επιτυχία μιας θεωρίας δεν αρκεί για να συμπεράνουμε ότι είναι αληθής ή περίπου αληθής.
Η απαισιόδοξη μετα-επαγωγή δεν δείχνει αναγκαστικά ότι οι σημερινές θεωρίες είναι ψευδείς. Αμφισβητεί κυρίως τη μετάβαση:
\[ \text{εμπειρική επιτυχία} \Rightarrow \text{κατά προσέγγιση αλήθεια} \]Η υποκαθοριστικότητα των θεωριών
Ένα δεύτερο πρόβλημα είναι η υποκαθοριστικότητα της θεωρίας από τα δεδομένα (underdetermination of theory by evidence).
Η βασική ιδέα είναι ότι τα ίδια παρατηρησιακά δεδομένα μπορεί να είναι συμβατά με περισσότερες από μία θεωρίες.
Σχηματικά:
\[ E \models T_1 \]και ταυτόχρονα:
\[ E \models T_2 \]όπου:
- \(E\) είναι το σύνολο των διαθέσιμων εμπειρικών δεδομένων,
- \(T_1\) και \(T_2\) είναι διαφορετικές θεωρίες.
Αν δύο θεωρίες εξηγούν εξίσου καλά τα ίδια δεδομένα, τότε τα δεδομένα από μόνα τους ενδέχεται να μην αρκούν για να δείξουν ποια από τις δύο περιγράφει την πραγματική δομή του κόσμου.
Ο ρεαλιστής μπορεί να απαντήσει ότι η επιλογή θεωρίας δεν βασίζεται μόνο στην προσαρμογή στα δεδομένα, αλλά και σε κριτήρια όπως:
- η απλότητα,
- η ενοποιητική δύναμη,
- η γονιμότητα,
- η συμβατότητα με άλλες επιτυχημένες θεωρίες,
- η δυνατότητα νέων προβλέψεων.
Παραμένει όμως το ερώτημα κατά πόσο αυτά τα κριτήρια αποτελούν αξιόπιστους δείκτες αλήθειας.
Αντιρεαλισμός στη φιλοσοφία της επιστήμης
επιστημονικός αντιρεαλισμός δεν αρνείται αναγκαστικά ότι υπάρχει ένας ανεξάρτητος κόσμος. Αμφισβητεί συνήθως το κατά πόσο πρέπει να πιστεύουμε ότι οι επιστημονικές θεωρίες περιγράφουν αληθώς τις μη παρατηρήσιμες δομές του.
Μια θεωρία μπορεί να θεωρείται επιτυχημένη όταν:
- οργανώνει τα δεδομένα,
- παράγει σωστές προβλέψεις,
- επιτρέπει την κατασκευή τεχνολογίας,
- είναι εμπειρικά επαρκής,
χωρίς να απαιτείται η πεποίθηση ότι όλες οι θεωρητικές της οντότητες υπάρχουν πραγματικά.
Εργαλειοκρατία
Η εργαλειοκρατία (instrumentalism) αντιμετωπίζει τις επιστημονικές θεωρίες κυρίως ως εργαλεία πρόβλεψης και υπολογισμού.
Σύμφωνα με αυτή τη θέση, το βασικό ερώτημα δεν είναι:
Είναι η θεωρία αληθής;
αλλά:
Λειτουργεί η θεωρία ως εργαλείο πρόβλεψης και οργάνωσης της εμπειρίας;
Οι μη παρατηρήσιμες οντότητες μιας θεωρίας μπορεί να θεωρούνται χρήσιμες κατασκευές, χωρίς να δεσμευόμαστε οντολογικά στην πραγματική τους ύπαρξη.
Κατασκευαστικός εμπειρισμός
Ο κατασκευαστικός εμπειρισμός (constructive empiricism), που συνδέεται κυρίως με τον Bas van Fraassen, υποστηρίζει ότι στόχος της επιστήμης δεν είναι η αλήθεια σχετικά με όλα τα παρατηρήσιμα και μη παρατηρήσιμα πράγματα.
Στόχος είναι η εμπειρική επάρκεια.
Μια θεωρία είναι εμπειρικά επαρκής όταν όσα λέει για τα παρατηρήσιμα φαινόμενα είναι σωστά.
Ο επιστήμονας μπορεί επομένως να αποδέχεται μια θεωρία χωρίς να πιστεύει ότι είναι αληθής σε όλες τις μη παρατηρήσιμες όψεις της.
Η διάκριση είναι ανάμεσα στο:
- «χρησιμοποιώ και αποδέχομαι τη θεωρία»,
- «πιστεύω ότι η θεωρία περιγράφει κυριολεκτικά την πραγματικότητα».
Η έννοια της κατά προσέγγιση αλήθειας
Οι περισσότεροι επιστημονικοί ρεαλιστές δεν ισχυρίζονται ότι οι σύγχρονες θεωρίες είναι απολύτως ή τελειωτικά αληθείς.
Υποστηρίζουν συνήθως ότι είναι κατά προσέγγιση αληθείς.
Αυτό σημαίνει ότι:
- περιέχουν σφάλματα,
- έχουν περιορισμένο πεδίο εφαρμογής,
- πιθανόν να αντικατασταθούν,
- αλλά συλλαμβάνουν ορισμένες πραγματικές δομές ή σχέσεις.
Για παράδειγμα, η νευτώνεια μηχανική δεν θεωρείται καθολικά αληθής, αλλά παραμένει εξαιρετικά ακριβής για σώματα που:
- κινούνται με ταχύτητες πολύ μικρότερες από την ταχύτητα του φωτός,
- βρίσκονται σε σχετικά ασθενή βαρυτικά πεδία,
- εξετάζονται σε μακροσκοπική κλίμακα.
Η αντικατάσταση μιας θεωρίας δεν συνεπάγεται πάντοτε ότι όλα τα στοιχεία της προηγούμενης θεωρίας ήταν λανθασμένα.
Επιλεκτικές μορφές επιστημονικού ρεαλισμού
Για να απαντήσουν στην ιστορική αλλαγή των επιστημονικών θεωριών, αρκετοί φιλόσοφοι υπερασπίζονται πιο περιορισμένες μορφές ρεαλισμού.
Ρεαλισμός οντοτήτων
Ο ρεαλισμός οντοτήτων (entity realism) υποστηρίζει ότι μπορούμε να είμαστε ρεαλιστές για ορισμένες επιστημονικές οντότητες, ακόμη και αν δεν θεωρούμε τις συνολικές θεωρίες μας αληθείς.
Η θέση συνδέεται ιδιαίτερα με τη δυνατότητα να χρησιμοποιούμε μια οντότητα για να προκαλέσουμε ελεγχόμενα αποτελέσματα.
Η κεντρική διαίσθηση είναι περίπου:
Αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ηλεκτρόνια για να παρέμβουμε αιτιακά σε άλλα φαινόμενα, έχουμε σοβαρό λόγο να πιστεύουμε ότι τα ηλεκτρόνια είναι πραγματικά.
Ο ρεαλισμός οντοτήτων δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην πειραματική παρέμβαση παρά στη συνολική αλήθεια μιας θεωρίας.
Δομικός ρεαλισμός
Ο δομικός ρεαλισμός (structural realism) υποστηρίζει ότι αυτό που διατηρείται μέσα από τις επιστημονικές αλλαγές δεν είναι αναγκαστικά η εικόνα που έχουμε για τις ίδιες τις οντότητες, αλλά οι μαθηματικές ή σχεσιακές δομές των θεωριών.
Διακρίνεται συνήθως σε:
Επιστημικό δομικό ρεαλισμό
Μπορούμε να γνωρίζουμε τη δομή των σχέσεων του κόσμου, χωρίς να γνωρίζουμε πλήρως την εσωτερική φύση των οντοτήτων που συνδέονται μέσω αυτών των σχέσεων.
Οντικό δομικό ρεαλισμό
Η δομή και οι σχέσεις δεν είναι απλώς ό,τι μπορούμε να γνωρίσουμε. Είναι οντολογικά θεμελιωδέστερες από τα επιμέρους αντικείμενα — ή, σε ορισμένες εκδοχές, αποτελούν το βασικό περιεχόμενο της πραγματικότητας.
Ρεαλισμός και αλήθεια
Ο ρεαλισμός συνδέεται συχνά με μια αντιστοιχιακή θεωρία της αλήθειας.
Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, μια πρόταση είναι αληθής όταν τα πράγματα στον κόσμο είναι όπως τα περιγράφει η πρόταση.
Σχηματικά:
\[ \text{Η πρόταση } p \text{ είναι αληθής} \iff \text{ο κόσμος είναι όπως δηλώνει το } p \]Για παράδειγμα:
«Υπάρχει νερό στον Άρη»
είναι αληθές ή ψευδές ανάλογα με την κατάσταση του Άρη, όχι ανάλογα με το τι πιστεύουμε ή τι θα θέλαμε να ισχύει.
Ο ρεαλισμός, ωστόσο, δεν ταυτίζεται υποχρεωτικά με μία συγκεκριμένη θεωρία αλήθειας. Υπάρχουν ρεαλιστές που υιοθετούν πιο αποπληθωριστικές ή διαφορετικές σημασιολογικές θεωρίες.
Ρεαλισμός και αντικειμενικότητα
Ο ρεαλισμός συνδέεται στενά με την έννοια της αντικειμενικότητας, αλλά οι δύο έννοιες δεν είναι ταυτόσημες.
- Ρεαλισμός: αφορά το τι υπάρχει και αν υπάρχει ανεξάρτητα από εμάς.
- Αντικειμενικότητα: αφορά το κατά πόσο οι κρίσεις και οι μέθοδοι μας μπορούν να υπερβούν ατομικές προτιμήσεις, προκαταλήψεις ή οπτικές.
Μια κοινωνική οντότητα, όπως ένα νόμισμα, μπορεί να εξαρτάται από ανθρώπινες πρακτικές και παρ’ όλα αυτά να αποτελεί αντικειμενικό γεγονός ότι κάποιος έχει ή δεν έχει ένα συγκεκριμένο ποσό στον τραπεζικό του λογαριασμό.
Η εξάρτηση από ανθρώπινες πρακτικές δεν συνεπάγεται αυτομάτως υποκειμενικότητα ή αυθαιρεσία.
Τι δεν συνεπάγεται ο ρεαλισμός
Ο ρεαλισμός δεν συνεπάγεται ότι:
- αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο χωρίς σφάλματα,
- οι επιστημονικές θεωρίες είναι τελικές,
- η γλώσσα αναπαριστά τον κόσμο με απόλυτη ακρίβεια,
- οι κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες δεν επηρεάζουν την επιστήμη,
- όλες οι έννοιες αντιστοιχούν σε φυσικά διακριτές οντότητες,
- ο κόσμος είναι ακριβώς όπως παρουσιάζεται στην καθημερινή εμπειρία,
- κάθε επιστημονική οντότητα που προτάθηκε ποτέ υπήρχε πραγματικά.
Ο ρεαλισμός είναι συμβατός με την παραδοχή ότι η γνώση μας είναι:
- μερική,
- ιστορικά μεταβαλλόμενη,
- θεωρητικά διαμεσολαβημένη,
- αναθεωρήσιμη,
- ενίοτε λανθασμένη.
Η βασική ρεαλιστική θέση δεν είναι ότι γνωρίζουμε πλήρως τον κόσμο, αλλά ότι υπάρχει ένας κόσμος τον οποίο προσπαθούμε να γνωρίσουμε.
Συνοπτική διάκριση
| Θέση | Βασική ιδέα |
|---|---|
| Μεταφυσικός ρεαλισμός | Υπάρχει ένας κόσμος ανεξάρτητος από τον νου και τη γλώσσα |
| Επιστημονικός ρεαλισμός | Οι επιτυχημένες επιστημονικές θεωρίες περιγράφουν κατά προσέγγιση την πραγματικότητα |
| Ρεαλισμός οντοτήτων | Μπορούμε να πιστεύουμε στην ύπαρξη συγκεκριμένων θεωρητικών οντοτήτων χωρίς να αποδεχόμαστε ολόκληρη τη θεωρία ως αληθή |
| Δομικός ρεαλισμός | Η επιστήμη συλλαμβάνει κυρίως πραγματικές δομές και σχέσεις |
| Εργαλειοκρατία | Οι θεωρίες είναι κυρίως εργαλεία πρόβλεψης και υπολογισμού |
| Κατασκευαστικός εμπειρισμός | Στόχος της επιστήμης είναι η εμπειρική επάρκεια, όχι αναγκαστικά η αλήθεια για τα μη παρατηρήσιμα |
| Νομιναλισμός | Οι γενικές ιδιότητες ή τα καθόλου δεν υπάρχουν ως ανεξάρτητες οντότητες |
Κεντρικό φιλοσοφικό ερώτημα
Η διαμάχη ανάμεσα στον ρεαλισμό και τον αντιρεαλισμό δεν αφορά απλώς το αν «υπάρχει πραγματικότητα».
Αφορά κυρίως το κατά πόσο:
- οι έννοιες και οι θεωρίες μας αναφέρονται σε πραγματικές οντότητες,
- η επιτυχία μιας θεωρίας αποτελεί ένδειξη της αλήθειας της,
- μπορούμε να γνωρίσουμε μη παρατηρήσιμες όψεις του κόσμου,
- η επιστημονική πρόοδος είναι πρόοδος προς μια ακριβέστερη περιγραφή της πραγματικότητας.
Ο ρεαλιστής θεωρεί ότι η επιστήμη, παρά τα σφάλματα και τις ιστορικές μεταβολές της, δεν περιορίζεται στην οργάνωση της εμπειρίας. Μας προσφέρει πραγματική, αν και ατελή και αναθεωρήσιμη, γνώση για τον κόσμο.
Ο αντιρεαλιστής απαντά ότι η εμπειρική επιτυχία των θεωριών δεν μας υποχρεώνει να αποδεχτούμε ως πραγματικές όλες τις μη παρατηρήσιμες οντότητες και δομές που αυτές προτείνουν.
Σχετικές έννοιες
- Αντιρεαλισμός
- Επιστημονικός ρεαλισμός
- Μεταφυσικός ρεαλισμός
- Δομικός ρεαλισμός
- Ρεαλισμός οντοτήτων
- Κατασκευαστικός εμπειρισμός
- Εργαλειοκρατία
- Νομιναλισμός
- Πλατωνισμός
- Υποκαθοριστικότητα των θεωριών
- Απαισιόδοξη μετα-επαγωγή
- Επιχείρημα του όχι θαύματος
- Συναγωγή στην καλύτερη εξήγηση
- Αντιστοιχιακή θεωρία της αλήθειας